Büyükşehirlerimiz ve Son Büyükşehir Olma Kriterleri

Olan ve Olması Gerekenler

Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nde 2016 itibari ile 81 il bulunmaktadır. Bu illerden 30’u Büyükşehir

statüsündedir. Yakın geçmişe gidersek 12.10.2012 tarihinde 16 adet büyükşehir belediyesine sahip

olduğumuzu görebiliriz. 12.11.2012 tarihinde 6360 sayılı kanun ile büyükşehir belediye sayımız 30’a

çıkmıştır. Hadi gelin; bu sayı neden değişmiş, 16 adet olan büyükşehir belediyesi sayısına neden 14

tane daha eklenmiş, eklenirken hangi kriterler göz önünde bulundurulmuş, yakın gelecekte bu sayı

değişebilir mi, gibi sorulara geçmişten günümüze büyükşehir statüsüne kavuşmuş illere de genel bir

bakış atarak cevaplar vermeye çalışalım.


İlk olarak 1984 yılında; İstanbul, Ankara ve İzmir 27.06.1984 tarihli 3030 sayılı “Büyük Şehir

Belediyelerinin Yönetimi Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin Değiştirilerek Kabulü Hakkında

Kanun” (1) ile büyükşehir statüsüne kavuşmuşlardır.

unnamed

1986-1988 döneminde ise sırasıyla;

Adana: ADANA İLİNDE SEYHAN VE YÜREĞİR ADIYLA İKİ İLÇE KURULMASI HAKKINDA KANUN,3306(2)

Bursa: BURSA İLİ MERKEZİNDE OSMANGAZİ, YILDIRIM VE NİLÜFER ADIYLA ÜÇ İLÇE KURULMASI

HAKKINDA KANUN,3391(3)

Gaziantep: GAZİANTEP İLİ MERKEZİNDE ŞEHİTKÂMİL VE ŞAHİNBEY ADIYLA İKİ İLÇE KURULMASI

HAKKINDA KANUN, 3398(4)

Konya: KONYA İLİ MERKEZİNDE KARATAY, SELÇUKLU VE MERAM ADIYLA ÜÇ İLÇE KURULMASI

HAKKINDA KANUN,3399(5)

Kayseri: KAYSERİ İL MERKEZİNDE MELİKGAZİ VE KOCASİNAN ADIYLA İKİ İLÇE KURULMASI HAKKINDA

KANUN,3508(6)

illeri, büyükşehir statüsü kazanmışlardır.

1993 yılına geldiğimizde de 504 sayılı ; “YEDİ İLDE BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ KURULMASI HAKKINDA

KANUN HÜKMÜNDE KARARNAME”(7) ile Antalya, Diyarbakır, Erzurum, Eskişehir, İzmit, Mersin ve

Samsun illeri büyükşehir statüsü kazanmışlardır.

2000 yılında ise 593 sayılı “SAKARYA İLİNDE BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ KURULMASI HAKKINDA

KANUN HÜKMÜNDE KARARNAME”(8) ile Sakarya ili büyükşehir statüsü kazanmıştır.

Konumuza dönecek olursak; Sakarya ile birlikte sayısı 16 olan büyükşehirlere 12.11.2012 tarihli

6360 sayılı; “ON DÖRT İLDE BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ VE YİRMİ YEDİ İLÇE KURULMASI İLE BAZI KANUN

VE KANUN HÜKMÜNDE KARARNAMELERDE DEĞİŞİKLİK YAPILMASINA DAİR KANUN”(9) ile; Aydın,

Balıkesir, Denizli, Hatay, Malatya, Manisa, Kahramanmaraş, Mardin, Muğla, Ordu, Tekirdağ, Trabzon,

Şanlıurfa ve Van illeri de eklenmiştir. Kanunun yasalaştığı tarihte nüfusu 750.000’e ulaşmayan Ordu

ili, 14/3/2013 tarihli ve 6447 sayılı Kanunun 1 inci maddesiyle(10) bu kanuna eklenmiştir.

eskisehir-gezilecek-yerler

Diğer illerin büyükşehir statüsü alması için farklı parametreler söz konusu olmuş ise de, en son bu

unvanı alan iller için gerekli olan şey, il mülki sınırları içinde nüfusun toplam 750.000 ve üzeri

olmasıdır.2011 TUIK verilerine göre il nüfusu 750.000 ve üzerinde bulunan bu 14 il, büyükşehir

statüsü kazanmıştır. Bununla birlikte değişen büyükşehir sınırları ile büyükşehir belediyesinin etki

alanı il mülki sınırlarının tamamı olacak şekilde düzenlenmiştir. Bu düzenlemeyle birlikte büyükşehir

belediyeleri mülki idare sınırlarının tamamına yatırım ve hizmet götürme hakkı elde etmiştir.

Günümüz itibari ile 30 olan büyükşehir sayısını arttırmaya yakın illere bakacak olursak

Afyonkarahisar 709.015, Sivas 618.617, Adıyaman 602.774, Zonguldak 595.907 ve Tokat 593.990

nüfus olarak göze çarpan şehirler arasında yer alıyorlar. Fakat illerin 2012 itibari ile alınan nüfus

ortalama artış hızlarına bakacak olursak;

Afyonkarahisar %0,4, Sivas %-6,2, Adıyaman %0,4, Zonguldak %-10,6 ve Tokat %-8,1 ile bu ihtimalin

2023 yılına kadar yapılan projeksiyonlarda pek mümkün olmadığını gösteriyor.

merkez_ilce_09_09_2013_1

Sonuç olarak gördük ki, en azından 2012 sonrası için, illerin “büyükşehir” statüsü kazanmasında

gelişmişlik düzeyleri, ihracat rakamları, rekreasyon alanı oranları (park, bahçe, kültür, spor, sanat

alanları), altyapı yeterlilikleri gibi en başta dikkat edilmesi gereken hususlar yerine sadece nüfus

endeksli bir çalışma yapılmış. Bunların “çiçeği burnunda” büyükşehirlerde ne gibi sonuçları olduğuna

değişik kaynaklardan ulaşabilirsiniz. İşini iyi yapan, bu geçiş sürecinde hazırlıklarını tamamlayıp

yatırım ve hizmetlerini halka en iyi şekilde ulaştıran büyükşehir yapılanmalarımız da yok değil.

Güzel Bir Örnek: Denizli Büyükşehir Belediyesi

Denizli Büyükşehir Belediyesi’ni ele alacak olursak; teşkilatlanma ve hizmet götürme konusunda

sadece “çiçeği burnunda” büyükşehirler arasında değil 30 büyükşehrimiz içinde de oldukça dikkat

çeken çalışmalara sahip. Örneğin Denizli Büyükşehir Belediyesi İtfaiyesi nüfusa oranlı çalışan personel

sayısı bakımından 30 büyükşehir içinde kendine ilk sıradan yer buluyor. Büyükşehir sınırları içindeki

52 bölgede şubeye sahip olması ile de nüfusa oranlı şube sayısı bakımından yine ilk sırada bulunan

Denizli Büyükşehir İtfaiyesi, araç gereç ve ekipman sayısı ile de İstanbul Büyükşehir İtfaiyesinin

ardından Türkiye’nin 2 numarası konumunda.

resized_7bbf6-3ef77524d26b2d4c11b686276375a337

Kişi başına düşen yeşil alan oranına bakacak olursak da Denizli Büyükşehir Belediyesi 9 metrekare

olan Türkiye ortalamasının üzerinde bir orana sahip. 13 metrekarelik bu oran her ne kadar yeterli

olmasa da, en azından umut verici. Bu bağlamda Denizli Büyükşehir Belediyesi’nin 2016-2017 yılı

eylem planı içinde yer alan 6 adet kent ormanından 5’i merkez ilçeler dışındaki ilçelerde

projelendirilmiş(11). Bu da gösteriyor ki, Denizli Büyükşehir Belediyesi hizmet ağını 2012 yılında

değişen sorumluluk alanları içinde genişletmiş ve faaliyetlerini bu ölçekte yürütüyor.

Bundan sonraki uygulamalarda dileğimiz; belediyelere nüfus oranları ile değil de altyapı imkan ve

gelişmişlik düzeylerine göre büyükşehir unvan, imkân ve sorumlulukları verilmesi. Henüz

gidemediğim ama çok duyduğum Eskişehir Büyükşehir Belediyesi’nde olduğu gibi.

 

Yazar Hakkında

Onur Kovacı

1996 yılının soğuk bir ayında Denizli'de doğdum.Şuan İstanbul'da, İstanbul Üniversitesi'nin havasını teneffüs etmekteyim. Lise dönemlerimden beri hep içimde olan "bir şeyler üretmek,her zaman üretmek ilkesi" ile "olmaz" denen şeyler üzerine gidiyorum. Coğrafya alanında özgün çalışmalar yürütmek hevesindeyim.

Preminger Youtube’da

Preminger Instagram’da

Preminger Twitter’da

Preminger’de Dinleti